Làng Sami Lovozero: gặp người chăn tuần lộc ở bán đảo Kola, nước Nga

Khi nói về vùng Bắc Cực của Nga, ngoài bắc cực quang, du khách thường được giới thiệu một hình ảnh rất đặc trưng: những đàn tuần lộc trên tuyết trắng và người Sami trong trang phục sặc sỡ. Trung tâm của nền văn hóa ấy ở Nga là làng Sami Lovozero, nằm sâu trong bán đảo Kola. Bài viết này giới thiệu người Sami là ai, ở Lovozero có gì, những trải nghiệm nên thử và cách kết hợp trong một chuyến du lịch Murmansk mùa đông.

Người Sami là ai?

Người Sami là cộng đồng bản địa sống ở vùng cực bắc châu Âu, trải dài trên lãnh thổ bốn nước: Na Uy, Thụy Điển, Phần Lan và Nga. Phần lớn người Sami sống ở Na Uy; ở Nga cộng đồng này nhỏ hơn nhiều, khoảng gần 2.000 người, tập trung chủ yếu ở bán đảo Kola và đông nhất ở Lovozero. Trong nhiều thế kỷ, người Sami sống bằng nghề chăn tuần lộc, đánh cá, săn bắt, di chuyển theo mùa trên lãnh nguyên.

Người Sami ở Nga có ngôn ngữ riêng thuộc ngữ hệ Ural – họ hàng xa với tiếng Phần Lan và tiếng Hungary. Trong đó tiếng Sami Kildin là phương ngữ phổ biến nhất ở bán đảo Kola. Ngày nay nhiều người trẻ nói tiếng Nga là chính, nhưng các lớp học, bài hát, lễ hội vẫn được duy trì để giữ gìn tiếng mẹ đẻ. Trang phục truyền thống của người Sami có màu đỏ, xanh dương, xanh lá, trang trí bằng hạt cườm và lông thú, rất nổi bật giữa nền tuyết trắng.

Làng Lovozero ở đâu?

Lovozero nằm ở trung tâm bán đảo Kola, cách Murmansk khoảng 170 km về phía đông nam, bên hồ cùng tên. Ngôi làng có vài nghìn dân, trong đó người Sami chiếm một phần đáng kể, cùng với người Komi-Izhma (một dân tộc chăn tuần lộc khác đến từ phía đông) và người Nga. Gần làng là khối núi Lovozero – những dãy núi tròn phủ tuyết bao quanh hồ Seydozero, nơi người Sami xưa coi là linh thiêng.

Lovozero không phải điểm du lịch đông đúc. Đây vẫn là một ngôi làng có người sinh sống, có trường học, cửa hàng, hợp tác xã chăn tuần lộc. Chính sự bình dị ấy giúp du khách có cảm giác được bước vào đời sống thật của vùng Bắc Cực, khác hẳn những khu trình diễn chỉ dành cho khách.

Những trải nghiệm nên thử ở Lovozero

Thăm trại tuần lộc

Trải nghiệm được yêu thích nhất là thăm trại tuần lộc. Du khách được người chăn nuôi hướng dẫn cách cho tuần lộc ăn địa y – loại "rêu tuần lộc" mọc trên lãnh nguyên, thức ăn chính của chúng vào mùa đông. Tuần lộc ở trại khá hiền, quen người nên anh chị có thể đứng gần, chụp ảnh và vuốt ve. Người chăn nuôi sẽ kể về chu kỳ một năm của đàn tuần lộc: mùa đông ăn địa y dưới tuyết, mùa xuân sinh con, mùa hè di chuyển ra gần biển để tránh muỗi.

Ngồi xe tuần lộc và xe chó husky

Nhiều trại có dịch vụ xe trượt do tuần lộc kéo – phương tiện di chuyển truyền thống của người Sami. Xe đi chậm, êm, hợp với người lớn tuổi và trẻ em. Nếu thích tốc độ hơn, hãy thử xe chó husky: một đàn 6–8 chú chó kéo xe lao qua rừng tuyết, tiếng chó sủa háo hức trước khi xuất phát là âm thanh khó quên. Một vòng xe husky thường kéo dài 10–20 phút tùy chương trình. Sau đó du khách có thể chơi với chó, chụp ảnh với những chú husky mắt xanh nổi tiếng.

Vào lều truyền thống và nghe kể chuyện

Người Sami xưa sống trong những chiếc lều hình nón gọi là kuvaksa, làm từ cột gỗ và da tuần lộc hoặc vải bạt, ở giữa có bếp lửa. Trong các chương trình tham quan, du khách được ngồi quanh bếp lửa, uống trà thảo mộc nóng, nghe người Sami kể truyền thuyết về thần linh, về những tảng đá thiêng "seid" trên núi và cách người xưa sống sót qua mùa đông dài không có mặt trời.

Thử ẩm thực phương Bắc

Bữa ăn ở làng Sami thường có thịt tuần lộc hầm hoặc nướng, súp cá, cá hồi Bắc Cực, bánh mì nướng trên lửa và các loại quả mọng như mâm xôi vàng (moroshka), việt quất, nam việt quất. Thịt tuần lộc nạc, ít mỡ, vị đậm hơn thịt bò, thường được nấu cùng khoai tây và hành. Món ăn đơn giản nhưng rất "ấm bụng" giữa trời lạnh.

Một ngày tham quan Lovozero diễn ra thế nào?

Một tour ngày điển hình bắt đầu khoảng 9 giờ sáng từ Murmansk. Xe đi về phía nam qua những cánh rừng thông lùn, hồ đóng băng và các thị trấn mỏ. Trên đường, hướng dẫn viên thường kể về lịch sử bán đảo Kola: từ thời người Sami là cư dân duy nhất, đến khi người Pomor đến buôn bán, rồi các thành phố mỏ mọc lên thời Xô Viết. Gần trưa, đoàn đến Lovozero và được người chủ trại đón bằng trà nóng.

Phần chính của chương trình là ở trại: cho tuần lộc ăn, ngồi xe tuần lộc hoặc xe husky, xem người chăn nuôi ném dây thòng lọng bắt tuần lộc – kỹ năng được truyền qua nhiều thế hệ. Sau đó cả đoàn vào lều hoặc nhà gỗ ăn trưa với súp, thịt tuần lộc, cá và trà thảo mộc. Buổi chiều, nếu thời gian cho phép, đoàn ghé bảo tàng nhỏ về lịch sử người Sami trên bán đảo Kola, xem trang phục, dụng cụ chăn nuôi, đồ thủ công cổ. Khi trời tối, xe quay về Murmansk; nếu bầu trời quang, tài xế có thể dừng ở chỗ vắng đèn để cả đoàn ngắm cực quang.

Vài điều thú vị về tuần lộc

Tuần lộc là loài hươu duy nhất mà cả con đực lẫn con cái đều có sừng. Con đực rụng sừng vào đầu mùa đông, còn con cái giữ sừng đến mùa xuân để bảo vệ thức ăn cho con non – vì vậy những con tuần lộc kéo xe ông già Noel trong tranh vẽ có sừng vào dịp Giáng sinh thực ra nhiều khả năng là con cái. Mũi tuần lộc có hệ thống mạch máu đặc biệt giúp làm ấm không khí lạnh trước khi vào phổi, và móng guồng rộng giúp chúng đi trên tuyết và đào tuyết tìm địa y.

Với người Sami, tuần lộc là tất cả: thịt để ăn, da để may quần áo và dựng lều, sừng và xương để làm dụng cụ, và là phương tiện di chuyển qua lãnh nguyên. Một gia đình chăn tuần lộc có thể quản lý hàng trăm con, mỗi con được đánh dấu bằng vết cắt riêng trên tai để phân biệt chủ.

Lễ hội phương Bắc – thời điểm đặc biệt nhất

Nếu đến Lovozero vào cuối mùa đông (thường vào khoảng tháng 3 – tháng 4), anh chị có thể gặp Lễ hội phương Bắc – sự kiện lớn nhất năm của người Sami và người chăn tuần lộc trên bán đảo Kola. Lễ hội có đua xe tuần lộc, đua xe trượt tuyết, thi ném dây thòng lọng bắt tuần lộc, chợ đồ thủ công và trình diễn trang phục truyền thống. Ngày tổ chức thay đổi theo năm, nên nếu muốn tham gia, hãy kiểm tra lịch trước khi đặt chuyến đi.

Đi Lovozero như thế nào?

Từ Murmansk đi Lovozero mất khoảng 2,5–3 giờ xe, qua thị trấn Olenegorsk và Revda. Mùa đông, đường thường được dọn tuyết tốt, nhưng thời tiết có thể thay đổi nhanh. Cách đơn giản nhất là đi tour ngày từ Murmansk, đã bao gồm xe, hướng dẫn viên, bữa trưa và các hoạt động ở trại.

Ngoài Lovozero, gần Murmansk cũng có một số làng văn hóa Sami và trang trại husky dành cho du khách, nằm chỉ cách thành phố 30–60 phút. Những nơi này tiện cho khách có ít thời gian, còn Lovozero cho cảm giác chân thực hơn vì là ngôi làng nơi người Sami thật sự sinh sống.

Mùa nào nên đến Lovozero?

Mùa đông từ tháng 12 đến tháng 3 là thời điểm đẹp nhất: tuyết dày để chạy xe tuần lộc và xe husky, đàn tuần lộc ở gần trại, và buổi tối có thể kết hợp săn cực quang. Tháng 12 – đầu tháng 1 là đêm vùng cực nên thời gian sáng rất ngắn, các hoạt động dồn vào buổi trưa. Tháng 2 – 3 ngày đã dài hơn, nắng chiếu lên tuyết rất đẹp để chụp ảnh.

Mùa hè Lovozero yên bình với hồ nước, núi xanh, thích hợp đi bộ và câu cá, nhưng muỗi khá nhiều và không có các hoạt động xe trượt trên tuyết.

Kinh nghiệm khi thăm làng Sami

Ăn mặc thật ấm. Lovozero nằm trong nội địa nên mùa đông có thể lạnh hơn Murmansk, xuống −20 đến −30 °C vào những đợt lạnh sâu. Mặc nhiều lớp, đội mũ len, đeo găng tay dày, đi giày cổ cao chống thấm. Khi ngồi xe husky, gió tạt vào mặt rất buốt, nên có khăn che mặt.

Tôn trọng văn hóa bản địa. Người Sami từng trải qua nhiều biến động lịch sử, việc giữ gìn văn hóa là điều họ rất trân trọng. Hãy hỏi trước khi chụp ảnh người, không gọi họ bằng những tên gọi cũ mang tính miệt thị, và lắng nghe câu chuyện của họ với sự tò mò chân thành.

Nghe theo hướng dẫn khi tiếp xúc động vật. Tuần lộc hiền nhưng vẫn là động vật lớn có sừng. Không đứng phía sau con vật, không cho ăn đồ lạ, và luôn để người chăn nuôi hướng dẫn. Với xe husky, hãy ngồi chắc và giữ tay trong xe.

Mua đồ thủ công làm quà. Đồ thủ công Sami như túi da tuần lộc, đồ trang sức hạt cườm, tượng gỗ, sừng tuần lộc khắc là món quà ý nghĩa và hỗ trợ trực tiếp người dân. Xem thêm gợi ý quà lưu niệm Nga.

Kết hợp với săn cực quang. Nhiều tour đi Lovozero về muộn, có thể dừng lại trên đường để săn cực quang khi trời tối. Đọc bài săn cực quang ở Murmansk để chuẩn bị.

Nên đi Lovozero trong lịch trình nào?

Làng Sami Lovozero hợp nhất khi nằm trong chuyến du lịch vùng Murmansk 3–4 ngày, cùng với thành phố Murmansk, làng Teriberka bên biển Barents và các đêm săn cực quang. Với người Việt, cách phổ biến là kết hợp trong hành trình 8 ngày Moscow – Murmansk – Saint Petersburg. Tour Nga săn cực quang 8N7Đ của J Travel có một ngày trọn ở Lovozero với trại tuần lộc, xe chó husky và bữa trưa kiểu du mục, rồi đêm thứ hai săn cực quang.

Người Sami có câu nói rằng lãnh nguyên không bao giờ trống rỗng, chỉ là người ta chưa biết nhìn. Một ngày ở Lovozero, giữa đàn tuần lộc, bếp lửa và những câu chuyện cổ, sẽ giúp anh chị nhìn vùng Bắc Cực theo cách hoàn toàn khác. Xem thêm các tour du lịch Nga theo mùa của J Travel.

Bài viết liên quan

• Du lịch Murmansk: thành phố Bắc Cực có gì
• Làng Teriberka bên biển Barents
• Săn cực quang ở Murmansk
• Du lịch Nga mùa đông

Nguồn tham khảo: Wikipedia – Sámi people, Wikipedia – Lovozero (rural locality), Wikipedia – Kildin Sámi. Nguồn ảnh: Lovozero in Winter – Michael Rießler (CC BY-SA 4.0); Lovozero Massif1 – Ivtorov (CC BY-SA 4.0); PSerov / Wikimedia Commons, CC BY 4.0; Pretenderrs / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0; Полярное сияние под Кировском 8 – Apollonikus (CC BY 4.0).